1.3 Het reconstructiegebied De Peel

Fig. 2. Het reconstructiegebied De Peel en de huidige gemeentelijke indeling (bron Provincie Noord-Brabant).

Het reconstructiegebied De Peel ligt in het uiterste zuidoosten van de provincie Noord-Brabant. Het wordt gevormd door de (nieuwe) gemeenten Laarbeek, Gemert-Bakel, Helmond, Deurne, Asten, Someren, Mierlo en Nuenen (fig. 2). In het vervolg van de tekst zal dit gebied telkens worden aangeduid als ‘Peelland’. Het vervenings- en ontginningslandschap van de ‘eigenlijke’ Peel vormt daarvan een onderdeel.

 

Het reconstructiegebied beslaat ongeveer 56.650 ha., waarvan ca. 9.300 ha. gevormd wordt door woonkernen en ca. 47.000 ha. door buitengebied.8 Met een oppervlakte-aandeel van 54% is de landbouw de grootste grondgebruiker. De landbouwbedrijven bestaan merendeels uit moderne veehouderijen met grote, open landbouwgebieden. Een andere belangrijke sector is de glastuinbouw, die momenteel geconcentreerd voorkomt in de gemeenten Someren, Asten en Deurne. Het aandeel van kleinschalige, biologische landbouwbedrijven is in het gebied laag.

 

Op grond van de geologie en geomorfologie kan in het gebied een tweedeling worden onderscheiden.9 De Peelrandbreuk, ontstaan door tectonische bewegingen in de ondergrond, deelt het gebied namelijk in een hoger gelegen oostelijk deel, de Peelhorst, en een lager gelegen westelijk deel, de Centrale Slenk. In de laatste ijstijd, het Weichselien, werd door de wind in het gehele gebied dekzand afgezet. Het dekzand vormt ruggen en dekzandvlakten met een wisselende dikte, die afhankelijk is van de oorspronkelijke windomstandigheden, sedimentatiemilieus (inclusief latere erosieprocessen) en reliëf. Eén van de grootste dekzandruggen is de Midden-Brabantse Dekzandrug, die in het gebied de natuurlijke afwatering van de rivieren en beken blokkeerde (fig. 7). Daardoor ontstond tussen Beek en Donk en Gemert een breed overstromingsdal, het Broek (fig. 16). Maar ook elders in het gebied stagneerde de waterafvoer, waardoor in de beekdalen dikke pakketten leem werden afgezet.

 

Het reconstructiegebied beslaat een groot deel van het stroomgebied van de Aa, en (langs de westelijke rand) een klein gedeelte van het stroomgebied van de Dommel. De zijrivieren van de Aa, zoals de Oude Aa, Astense Aa en Meervensche loop, stromen van het Kempisch Plateau en de rand van de Peelhorst naar de Centrale Slenk. Daar komen ze samen in de Aa, die in noordwestelijke richting afstroomt. Het systeem van rivieren en kleinere beeklopen bepaalt in sterke mate de fysieke geleding van het gebied.

 

De Peelhorst vormt een hoger gelegen vlakte in de oostelijke helft van het reconstructiegebied. In de ondergrond bevindt zich een slecht doorlatende leemlaag. Omdat het water op de Peelhorst onvoldoende kon worden afgevoerd, ontstonden hier na de laatste ijstijd zeer natte biotopen met hoogveen. Het hoogveen werd pas laat, vanaf het midden van de 19de eeuw, op grote schaal afgegraven ten behoeve van de turfwinning.

 

Peelland is een streek met een eigen historische, culturele en ruimtelijke identiteit. Op grond van de bovenstaande beschrijving zal het echter niet verbazen dat de regio bij nadere beschouwing bestaat uit een groot aantal cultuurlandschappen, die onderling aanzienlijke verschillen vertonen. Deze verschillen zijn veroorzaakt door variaties in de bodemgesteldheid en waterhuishouding, en door uiteenlopende economische en sociale ontwikkelingen. ‘Het’ landschap van Peelland vertoont daardoor een grote verscheidenheid aan landschaps- en nederzettingsvormen, elk met hun eigen ontwikkelingstraject. Op deze ruimtelijke verscheidenheid wordt in de toelichting bij de Cultuurhistorische Hoofdstructuur van Peelland nader ingegaan.

 

 

8 De cijfers en gegevens in deze alinea zijn ontleend aan de Provincie Noord-Brabant 2002.
9 Zie voor de fysisch-landschappelijke karakteristieken